SOTSIOLINGVISTIKA MUNDARIJA KIRISH .................................................................................................... ………3 I BOB. TILSHUNOSLIKDA IJTIMOIY YO‘NALISHNING SHAKLLANISHI VA TARAQQIYOTI……………………………………….5 1.1. Sotsiolingvistikaning fan sifatida maydonga kelishi va predmeti ............. 5 1.2. Jahon va Rossiya tilshunosligida ijtimoiy yo‘nalishning o‘rganilishi ........ 9 1.3. Til va jamiyat aloqadorligining nazariy asoslari ........................................ 14 II BOB. TILLARNING SOTSIOLINGVISTIK TIPOLOGIYASI VA ZAMONAVIY JARAYONLAR………………………………………………..29 2.1. Sotsiolingvistik tipologiyaning asosiy mezonlari va tamoyillari ................ 29 2.2. Tillarning ijtimoiy vazifasiga ko‘ra tasniflanishi ........................................ 33 XULOSA .................................................................................................. 37 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ...................................... 38 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Bugungi globallashuv davrida til nafaqat muloqot vositasi, balki xalqning ma’naviy qiyofasi, davlat mustaqilligining ramzi va ijtimoiy barqarorlik omili sifatida namoyon bo‘lmoqda. Shu sababli, tilshunoslikda tillarni sof lisoniy tizim sifatida emas, balki jamiyat bilan uzviy bog‘liqlikda — sotsiolingvistik yo‘nalishda o‘rganish har qachongidan ham dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek:"Dunyo miqyosida globallashuv jarayonlari, milliy o‘zlikni anglash masalasi har qachongidan ham ustuvor ahamiyat kasb etayotgan bugungi kunda o‘zbek tilining xalqimiz ijtimoiy hayotida va xalqaro miqyosdagi obro‘-e’tiborini tubdan oshirish bo‘yicha oldimizda g‘oyat muhim vazifalar turibdi"[1].Mazkur tadqiqot ishining dolzarbligi quyidagi omillar bilan belgilanadi: Birinchidan, til va jamiyat o‘rtasidagi bog‘liqlik qonuniyatlarini aniqlash orqali tilning ijtimoiy tabiatini chuqur anglash zaruriyati;Ikkinchidan, jahon sotsiolingvistikasidagi nazariy tajribalarni o‘zbek tilshunosligiga tatbiq etish;Uchinchidan, O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan til siyosati va davlat tili maqomini mustahkamlashning ilmiy asoslarini yaratish. Prezidentimiz o‘z nutqlarida yana bir bor qayd etganidek: "Ona tilimiz — milliy ma’naviyatimizning mustahkam poydevoridir"[2]. Bu esa tilning sotsiolingvistik imkoniyatlarini tadqiq etish milliy o‘zlikni anglashning tarkibiy qismi ekanligini ko‘rsatadi. Tadqiqotning obyekti. Tilning jamiyatda amal qilish jarayoni, sotsiolingvistik tipologiya va hozirgi o‘zbek tili muhitidagi ijtimoiy jarayonlar. Tadqiqotning predmeti. Tilshunoslikda ijtimoiy yo‘nalishning rivojlanish tamoyillari, tillarni tasniflash mezonlari va ijtimoiy omillarning til taraqqiyotiga ta’siri. Tadqiqotning maqsadi. Sotsiolingvistikaning shakllanish tarixini o‘rganish, tillarning sotsiolingvistik tipologiyasini tahlil qilish va O‘zbekistondagi zamonaviy lisoniy vaziyatni yoritishdan iborat. Tadqiqotning vazifalari: Tilshunoslikda sotsiolingvistik yo‘nalishning paydo bo‘lish tarixini tahlil qilish;Rossiya va jahon olimlarining sotsiolingvistik qarashlarini o‘rganish;Tillarning ijtimoiy vazifasiga ko‘ra tipologik modellarini ajratish;O‘zbekistondagi hozirgi til vaziyati va davlat tili taraqqiyotini sotsiolingvistik nuqtayi nazardan baholash. Tadqiqotning metodlari. Kurs ishini yozish davomida qiyosiy-tiplogik, sotsiologik kuzatish, tavsifiy va tizimli tahlil metodlaridan foydalanildi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi.Sotsiolingvistika fan sifatida o‘tgan asrning o‘rtalarida shakllangan bo‘lsa-da, til va jamiyat aloqadorligi masalalari qadimdan tilshunoslar e’tiborida bo‘lib kelgan. Mazkur muammoning nazariy va amaliy jihatlari jahon, Rossiya hamda o‘zbek tilshunosligida turlicha yondashuvlar asosida tadqiq etilgan.Jahon tilshunosligida: Sotsiolingvistikaning mustaqil fan sifatida tan olinishi va uning metodologik asoslari yaratilishi bevosita Uilyam Labov nomi bilan bog‘liq. U o‘zining "Til ijtimoiy kontekstda" kabi asarlarida til o‘zgarishlarining ijtimoiy sabablarini statistik usullar bilan isbotlab berdi. Shuningdek, Ferdinand de Sossyur tilni "ijtimoiy ne’mat" (social institution) sifatida baholagan bo‘lsa, Antuan Meyye til rivojlanishidagi asosiy turtki ijtimoiy omillar ekanligini ta’kidlagan. Ch. Фергюсон (Charles Ferguson) esa "diglossiya" tushunchasini fanga kiritib, jamiyatda ikki xil til shaklining (adabiy va so‘zlashuv) birgalikda mavjud bo‘lish qonuniyatlarini ochib berdi.Rossiya tilshunosligida: Ijtimoiy tilshunoslikning shakllanishida rus maktabi vakillari salmoqli hissa qo‘shganlar. L.P. Yakubinskiy nutqiy muloqotning ijtimoiy shakllarini, V.M. Jirmunskiy esa milliy tilning shakllanishida ijtimoiy dialektlarning o‘rnini tadqiq etgan. Rossiya sotsiolingvistikasining nazariy asoslari V.A. Avrorin, A.D. Shveyser va L.B. Nikolskiy kabi olimlar tomonidan ishlab chiqilgan. Ular "til vaziyati" va "til siyosati" kabi fundamental tushunchalarni tizimlashtirganlar. Ayniqsa, E.D. Polivanovning tadqiqotlari diqqatga sazovordir; u til evolutsiyasini ijtimoiy inqiloblar bilan bog‘liq holda o‘rgangan va o‘zbek tilshunosligi uchun ham muhim bo‘lgan ko‘plab dialektologik va sotsiolingvistik ma’lumotlarni yozib qoldirgan. O‘zbek tilshunosligida: Milliy tilshunosligimizda sotsiolingvistik muammolar XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab faol o‘rganila boshlandi. Bu borada A. Nurmonov, N. Mahmudov, S. Mo‘minov kabi olimlarning xizmatlari kattadir.A. Nurmonov o‘zining nazariy qarashlarida tilning ijtimoiy mohiyati va sotsiolingvistik aspektlarini keng yoritgan.N. Mahmudov "Til va jamiyat" munosabatlarini milliy mentalitet va madaniyat bilan bog‘liq holda tahlil qildi.S. Mo‘minov esa muloqotning sotsiolingvistik xususiyatlarini, nutqiy etiket va ijtimoiy munosabatlar ifodasini maxsus tadqiq etdi.Shuningdek, B. To‘ychiboyev va L. O‘rinboyeva kabi olimlar o‘zbek tilining ijtimoiy tabaqalanishi va shevalarining ijtimoiy tabiatini o‘rganishga o‘z hissalarini qo‘shganlar. Tadqiqotning tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob (besh paragraf), xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. [1] Mirziyoyev Sh.M. O‘zbek tili bayrami munosabati bilan O‘zbekiston xalqiga tabrigi. 2020-yil 21-oktabr. // "Xalq so‘zi" gazetasi. [2] Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. – T.: "O‘zbekiston", 2017. – B. 432.