TIL SATHLARI: TILNING FONETIK -FONOLOGIK SATHI MUNDARIJA KIRISH ……………………………………………………………………2 I BOB. TILNING FONETIK–FONOLOGIK SATHI: NAZARIY ASOSLAR 1.1. Til sathlari tushunchasi va ularning lingvistik tizimdagi o‘rni…..4 1.2. Fonetik va fonologik sath tushunchalari, ularning farqi va umumiy jihatlar……………………………………………………………………..…….6 1.3. Fonetik–fonologik sathning til tizimidagi funksional ahamiyati…………..9 II BOB. TILNING FONETIK VA FONOLOGIK BIRLIKLARI 2.1. Nutq tovushlari va ularning fonetik xususiyatlari………………….13 2.2. Unli tovushlarning fonetik va fonologik tavsifi ………………………..20 2.3. Bo‘g‘in, urg‘u va ohangning fonetik–fonologik xususiyatlari…………….25 XULOSA………………………………………………………………………27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………..32 KIRISH Mavzuning dolzarbligi.Bugungi globallashuv sharoitida til masalasi jamiyat taraqqiyotining muhim omillaridan biri sifatida alohida ahamiyat kasb etmoqda. Til nafaqat aloqa vositasi, balki milliy o‘zlik, ma’naviyat va madaniyatni ifodalovchi muhim ijtimoiy hodisa hisoblanadi. Shu bois tilni ilmiy asosda o‘rganish, uning ichki tuzilishi va qonuniyatlarini chuqur tadqiq etish zamonaviy tilshunoslik oldida turgan dolzarb vazifalardan biridir. Til murakkab va ko‘p qatlamli tizim bo‘lib, u fonetik–fonologik, leksik, grammatik va semantik sathlardan tashkil topadi. Ushbu sathlar ichida fonetik–fonologik sath tilning moddiy asosi sifatida alohida o‘rin egallaydi. Tilning fonetik–fonologik sathi nutq tovushlari, ularning hosil bo‘lishi, talaffuzi, eshitilishi hamda ma’no farqlashdagi funksiyasi bilan bog‘liq hodisalarni o‘rganadi. Aynan tovushlar orqali til real nutqda namoyon bo‘ladi va muloqot jarayoni yuzaga chiqadi. Fonetika tovushlarning artikulyatsion va akustik xususiyatlarini tadqiq etsa, fonologiya ularning til tizimidagi vazifasini, ya’ni fonema sifatidagi ahamiyatini aniqlaydi. Ushbu ikki yo‘nalishning o‘zaro uyg‘unligi til tizimining barqaror faoliyat ko‘rsatishini ta’minlaydi. Shu sababli fonetik–fonologik sathni chuqur o‘rganish tilning umumiy tuzilishini anglashda muhim ilmiy ahamiyatga ega.Mamlakatimizda ona tiliga bo‘lgan e’tibor davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgani ham mazkur mavzuning dolzarbligini yanada oshiradi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ona tilining jamiyat hayotidagi o‘rni haqida shunday ta’kidlaydi: “Ona tilimiz — milliy o‘zligimiz va ma’naviyatimizning ajralmas qismi, xalqimiz tafakkuri va madaniyatining ko‘zgusidir. Tilni asrash va rivojlantirish — har birimizning muqaddas burchimizdir.”[1]. Ushbu fikrlar tilni, jumladan, uning fonetik–fonologik asoslarini chuqur o‘rganish zarurligini yana bir bor tasdiqlaydi. Shuningdek, fonetik–fonologik bilimlar nutq madaniyatini shakllantirish, adabiy til me’yorlariga rioya qilish, to‘g‘ri talaffuz va ravon nutqni ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa, ta’lim tizimida fonetik va fonologik hodisalarni puxta egallash o‘quvchilarda tilga nisbatan ongli va mas’uliyatli munosabatni shakllantiradi. Shu nuqtayi nazardan, tilning fonetik–fonologik sathini nazariy va amaliy jihatdan tadqiq etish bugungi kun tilshunosligining dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi. Mazkur kurs ishining maqsadi til sathlari tizimida fonetik–fonologik sathning o‘rni va ahamiyatini yoritish, fonetik va fonologik tushunchalarning mazmun-mohiyatini ochib berish hamda ularning o‘zaro bog‘liqligini ilmiy asosda tahlil qilishdan iborat. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi: til sathlari tushunchasini izohlash, fonetik va fonologik sathlarning asosiy xususiyatlarini tavsiflash, nutq tovushlari va fonemalarning o‘ziga xos belgilarini aniqlash hamda ularning til tizimidagi funksional ahamiyatini ko‘rsatib berish.Tadqiqotning obyekti sifatida tilning fonetik–fonologik sathi tanlangan bo‘lib, predmeti nutq tovushlari, fonemalar va ularning fonetik hamda fonologik xususiyatlaridan iborat. Kurs ishida umumiy tilshunoslikka oid nazariy manbalarga tayangan holda tavsifiy, tahliliy va qiyosiy tadqiqot usullaridan foydalanildi. Mazkur kurs ishining ilmiy-nazariy ahamiyati shundaki, unda fonetik–fonologik sathga oid nazariy qarashlar tizimli tarzda yoritilgan. Ishning amaliy ahamiyati esa undan fonetika va fonologiya fanlari bo‘yicha mashg‘ulotlarda, shuningdek, talabalar tomonidan referat, mustaqil ish va kurs ishlari tayyorlashda qo‘shimcha manba sifatida foydalanish imkoniyati mavjudligidadir. Mazkur kurs ishi kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, boblarda mavzuning nazariy va amaliy jihatlari izchil tahlil qilingan. [1] Mirziyoyev Sh.M. Ona tilimiz — milliy o‘zligimiz va ma’naviyatimiz timsoli // O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti nutqi. — Toshkent, 2020.- B. 78