Aldıńǵı temalarda bólme ısıdı, dene suwıdı sıyaqlı sózlerdi qollandıq. Olarǵa biz óz seziwlerimizge tayana otırıp usı juwmaqlardı jasaǵan edik. Lekin, biziń sezimlerimiz hár dayım durıs juwmaq shıǵarıwǵa imkaniyat bere me? Bunı tekseriw ushın stol ústine úsh stakan qoyamız. Birinde ıssı, ekinshisinde jıllı, úshinshisinde suwıq suw bolsın. Dáslep shep qolımız barmaqlarınan birin suwıq suwǵa, oń qolımız barmaqlarınan birin ıssı suwǵa, biraz basıp turayıq. Sońınan usı eki barmaqtı da jıllı suwlı stakanǵa batırayıq. Sonda shep barmaqqa suw ıssı, al oń qol barmaǵına suw suwıq bolıp seziledi. Tek arnawlı ólshew ásbabı oylap tabılǵannan keyin ǵana temperaturanı obyektivanıqlaw múmkin boldı. Temperaturanı ólsheytuǵın asbapqa termometr delinedi. Onıń oylap tabıwshısı Galiley bolǵan. Siziń salamatlıǵıńızdı shıpaker teksergende temperaturańızdı ólshegen termometrdi kórgensiz. Álbette házirgi termometr Galiley oylap tapqan termometr (termoskop) den ózgeshelenedi. Termometrlerde zatlardıń ıssılıqtan keńeyiw qásiyetinen paydalanıladı. Galiley termometrinde hawanıń keńeyiwinen paydalanılǵan edi. Galileo GalileyTermoskopKeyinshelik franciyalı alım Rey 1631-jılı suwlı termometrdi jasadı. Házirgi kúnde qollanılatuǵın termometrlerde tiykarınan sınap hám spirt qollanıladı. Olardıń birewi súwrette keltirilgen. Suwlı termometrÍsıtılǵanda tútikshedegi zat keńeyip, joqarıǵa kóteriledi, suwıǵanda tarayıp. tómenge túsedi. Bul termometrlerdiń kórsetiwi graduslarda ańlatıladı. Shved alımı A.Celsiy (1701–1744) temperaturanı ólshewdeesaplawdıń bası bolǵan 0 (nol) ushın erip atırǵan muzdıń temperaturasın aladı. Anders Celsiy Termometr Ádettegi atmosfera basımında qaynap atırǵan taza suw temperaturası 100 gradus dep qabıl etiledi. Olardıń aralıǵı 100 bólekke bólinip, bir bólegi 1 dep qabıl etiledi. Bólmedegi yaki ıdıstaǵı suyıqlıq temperaturasın ólshew ushın termometrdi ólsheytuǵın ortalıqta belgili waqıt uslap turıw kerek. Sonda termometrdegi suyıqlıq temperaturası ortalıq temperaturasına teńlesedi. Ídıstaǵı suwdan shıǵarmastan kóriw kerek. Keri jaǵdayda, termometr suwdan alınıwı menen-aq onıń kórsetiwi ózgerip ketedi. Nawqastıń temperaturasın ólsheytuǵın medicina termometri bunday kemshiliklerge iye emes. Shıpaker termometrdi nawqastan alıp, arqayın kóriwi múmkin. Sebebi, ondaǵı sınap baǵanası tómenge túsip ketpeydi. Buǵan erisiw ushın termometr tútikshesiniń tómengi bólegi jińishke etip jasaladı. Bunda ısıǵan sınap baǵanası irkinishsiz kóterilse de, suwıǵanda jińishkergen orında sınap baǵanası úzilip qaladı. Termometr kórsetiwi anıqlap alınǵannan soń, onı silkiydi. Sonda joqarı bóleginde qalǵan sınap bólegi tómenge túsip qosıladı. Medicina termometrleriniń ólshew shegarası 35 ten 42 ǵa shekem boladı. Ádettegidey salamat adamnıń temperaturası ~36,6 boladı. Dene temperaturasınıń bunnan shetlewi kessellikten derek beredi. Úy haywanları – qoy, sıyır, at, qoyanlar temperaturası 38-40, quslarda 41-42 átirapında boladı. Zat temperaturasınıń tómengi yaki joqarǵı shegarası bar ma? Jerde tábiyiy sharayatta Antarktikada minus 88 temperatura esapqa alınǵan (1960-jılı ilimiy stanciyada). Esaplawlarǵa qaraǵanda temperaturanıń tómengi shegarası minus 273,15 ǵa teń. Úy sharayatında biz qanday temperaturalar menen islesemiz? Suw 100 da qaynaydı. Onı qaynatıw ushın qollanılatuǵın tábiyiy gaz aralaspasında temperaturası 1500-1800 ǵa jetedi. Qızdırıw elektr lampochkasında temperatura 2500 átirapında boladı. Avtomobil dvigatelinde jaǵılǵan janar may payda etetuǵın temperatura ~1700 bolsa, elektr kepserlewde 7000 qa shekem boladı. Joqarı shegara esapqa alınǵan emes. Taza temanı bekkemlew: (Nilufar gúli metodı. Temaǵa tiyisli túsiniklerdi jazıń.) Bekkemlew ushın qosımsha sorawlar: Eger hawanıń temperaturası adam denesiniń temperaturasınan joqarı bolsa, medicinalıq termometr járdeminde nawqastıń temperaturasın qalayınsha ólshew múmkin?Termometr tútikshesiniń diametri kishireytiletuǵın bolsa, termometr kórsetiwiniń anıqlıq dárejesi qalay ózgeredi?Medicina termometrin qanday suwǵa juwıw kerek? Suwıq suwda ma yaki ıssı suwda ma?