Ontologiya — bu inson tafakkuri tarixida borliqni, mavjudlik mohiyatini va uning asosiy tamoyillarini o‘rganadigan eng qadimiy falsafiy yo‘nalishlardan biridir. U nafaqat falsafaning asosi, balki barcha ilmiy bilish jarayonining markazida turadi. Ontologiya insonni o‘zini va borliqni anglash sari yetaklaydi. U orqali inson “nima mavjud?”, “mavjudlik qanday paydo bo‘ladi?”, “mohiyat va shakl nimalardan iborat?” kabi tub savollarga javob izlaydi. Shu jihatdan, Aristotel, Farobiy va Immanuil Kantning ontologik qarashlari insoniyat tafakkurining uch xil bosqichini — qadimgi yunon, musulmon-sharq va yangi zamon Yevropa tafakkurini birlashtiradi. Aristotel ontologiyani “birinchi falsafa” deb ataydi. Uning fikricha, har bir mavjud narsa o‘z mohiyatiga ega va bu mohiyat o‘zgarish, harakat va sababiylik orqali namoyon bo‘ladi. U borliqni substansiya sifatida tushuntiradi va har bir narsaning shakli bilan moddasi o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatadi. Aristotel to‘rtta sabab nazariyasi — moddiy, shakliy, harakatlantiruvchi va maqsad sabablari orqali mavjudlikni tahlil qilib, borliqning ichki tartibini asoslab beradi. Unga ko‘ra, eng oliy mavjudlik – bu “birinchi harakatlantiruvchi sabab”, ya’ni mutlaq aql yoki xudodir. Bu qarashlar keyinchalik nafaqat yunon falsafasiga, balki butun Sharq va G‘arb tafakkuriga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Abu Nasr Farobiy esa Aristotel ta’sirida bo‘lsa-da, uni islom falsafasi asosida boyitgan. Uning ontologiyasi ierarxik tuzilishga ega bo‘lib, borliqning boshlanish nuqtasini “Birinchi sabab” — Alloh sifatida belgilaydi. Uningcha, barcha mavjudotlar birinchi sababdan oqib chiqadi, bu jarayon esa “emanatsiya” deb ataladi. Farobiy insonni borliq tizimining markazida, aql va ruhiy mukammallik sari intiluvchi mavjudot sifatida ko‘radi. U “vujudi vojib” (zarur mavjudlik) va “vujudi mumkin” (mumkin mavjudlik) tushunchalari orqali mavjudlik darajalarini aniqlaydi. Bu yondashuv borliqni nafaqat moddiy, balki ma’naviy va ilohiy jihatdan ham tushunishga imkon beradi. Farobiyning fikricha, insonning eng oliy maqsadi — aql va axloqiy yetuklik orqali birinchi sabab bilan yaqinlashishdir. Immanuil Kant esa ontologiyani yangi bosqichga olib chiqdi. U Aristotel va Farobiydan farqli ravishda mavjudlikni tashqi dunyo hodisasi sifatida emas, balki inson tafakkurining mahsuli sifatida tahlil qildi. Kantning nazariyasiga ko‘ra, inson dunyoni o‘z aqliy kategoriyalari yordamida idrok etadi. Vaqt, makon, sababiyat kabi tushunchalar borliqning o‘zida emas, balki inson ongining shakllarida mavjud. Shu sababli, biz narsa haqida faqat bizga qanday ko‘rinishidadir bilamiz, lekin narsaning o‘zi qandayligini bilish imkoniyatimiz yo‘q. Kantning bu fikri ontologiyani “transsendental falsafa” darajasiga olib chiqadi. U mavjudlikni bilish imkoniyatlarini, ya’ni bilish shartlarini tahlil qiladi.