O‘zbekistonda konfessiyalararo diniy bag‘rikenglikning tarixiy tajribasi

O‘zbekiston mustaqilligining dastlabki yillaridan boshlab jamiyatda millatlararo totuvlik va bag‘rikenglikni ta’minlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilandi. O‘zbekistonda yashayotgan 130 dan ortiq millatlar manfaatlarini uyg‘unlashtirish, ular orasida totuvlikni ta’minlash taraqqiyotning hal qiluvchi omili hisoblanadi. Mazkur yo‘nalishda millatlararo munosabatlarni yanada rivojlantirish, turli millat vakillarining tili, madaniyati, urf-odatlarini saqlash va rivojlantirish, ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar yaratish bo‘yicha keng qamrovli islohotlar amalga oshirildi. Zero, yurtimizda hukm surayotgan do‘stlik va birdamlik muhiti, tinchlik va barqarorlik, amalga oshirilayotgan islohotlar samaradorligini oshirish, O‘zbekistonning xalqaro maydondagi obro‘-e’tiborini yanada yuksaltirishning eng muhim omilidir. Millatlararo munosabatlar va bag‘rikenglikning huquqiy asoslari O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, milliy siyosatni muvofiqlashtiruvchi qonunlar, me’yoriy-huquqiy hujjatlar, xalqaro huquqning umume’tirof etilgan demokratik tamoyillariga tayanadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning 2017-yil 24-yanvar kuni Respublika Baynalminal madaniyat markazining tashkil etilganining 25 yilligiga bag‘ishlangan nutqi “Millatlararo do‘stlik va hamjihatlik – xalqimiz tinchligi va farovonligining hayotbaxsh manbai” deb nomlanishi bejiz emas. “Mustaqillik yillarida mamlakatimizda millatlararo munosabatlar rivojida yangi bosqich boshlandi. Bag‘rikenglik va insonparvarlik madaniyatini rivojlantirish, millatlararo va fuqarolararo hamjihatlik va totuvlikni mustahkamlash, yosh avlodni shu asosda, Vatanga muhabbat va sadoqat ruhida tarbiyalash O‘zbekistonda davlat siyosatining eng muhim ustuvor yo‘nalishlaridan biri etib belgilandi. Bularning barchasi hayotga o‘zining to‘liq ifodasini topdi”, deb ta’kidladi O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Respublika baynalmilal markazi tashkil etilganining 25 yilligiga bag‘ishlangan uchrashuvdagi nutqida. 1. Konfessiya tushunchasi. Dunyoning konfetsional manzarasi. Konfessiya tushunchasi "konfessiya" soʻzi (lotincha – "confessio") oʻzbek tiliga aynan tarjima qilinganda "eʼtiqod qilish", degan maʼnoni anglatadi. Umuman olganda, diniy konfessiya deganda muayyan diniy taʼlimot doirasida shakllangan va oʻziga xos xususiyatlarga ega eʼtiqod va ushbu eʼtiqodga ergashuvchilar jamoasi tushuniladi. Bir din doirasida yuzaga kelgan boʻlsa-da, aqidalar borasida farqlanadigan jamoalar ham diniy konfessiyalar jumlasiga kiradi. Shuni inobatga olgan holda, mutaxassislar hozirgi kunda dunyoda taxminan 1000 dan ortiq diniy konfessiyalar mavjud, deb hisoblaydi. Shuni alohida taʼkidlab oʻtish lozimki, islom dinida bunday holat kuzatilmaydi. Hech qaysi mamlakatda hanafiy mazhabi alohida, boshqa mazhablar alohida konfessiya sifatida roʻyxatdan oʻtmaydi. Masalan, Oʻzbekistonda ham bir necha shia jamoalari boʻlishiga qaramay, ular oʻzlarini alohida diniy konfessiya hisoblamaydilar. Din jamiyat hayotining tarkibiy qismi sifatida kishilarning ijtimoiylashuviga, ularning turmush tarzini tashkil etish va tartibga solishga xizmat qiluvchi meʼyoriy omillardan biri boʻlib kelgan. Dinning bunday roli uning tarixan shakllangan oʻziga xos xususiyatlari bilan belgilanadi. Chunki, din: ·             birinchidan, umuminsoniy axloq meʼyorlarini oʻziga singdirib olib, ularni hamma uchun majburiy xulq-atvor qoidalariga aylantirgan; ·             ikkinchidan, odamlarning bahamjihat yashashiga koʻmaklashgan; ·             uchinchidan, odamlarda ishonch hissini mustahkamlagan hamda hayot sinovlari, muammo va qiyinchiliklarni engib oʻtishlarida kuch bagʻishlagan; ·             toʻrtinchidan, umuminsoniy va maʼnaviy qadriyatlarni saqlab qolish hamda avloddan-avlodga etkazishga yordam bergan va shu yoʻl bilan madaniyat rivojiga katta taʼsir koʻrsatgan. Bugungi kunda dinga boʻlgan qiziqishning kuchayib borishi globallashuv jarayonlarining oʻziga xos inʼikosi deyish mumkin. Zero, globallashuv dunyoni bir butun va yaxlit qila borishi bilan bir qatorda, uning hosilasi sifatida alohida olingan millat va jamiyatlar darajasida oʻz-oʻzini anglashga boʻlgan intilishning chuqurlashuviga ham zamin yaratmoqda. Bu jarayonlar oʻz navbatida inson maʼnaviyatining uzviy qismi boʻlgan dinning mohiyatini tushunish, uning inson va jamiyat hayotidagi oʻrnini anglashga boʻlgan eʼtiborning kuchayishini keltirib chiqarmoqda. Shu bilan birga, dinga boʻlgan qiziqishning kuchayishi bugungi kunda kishilik jamiyati oldida turgan muammolar, insonning ularni hal qilish yoʻllari haqidagi oʻy-izlanishlari, dunyoviy va diniy qadriyatlar uygʻunligini taʼminlagan holda bugungi kunning oʻtkir va murakkab savollariga toʻlaqonli javob topishga intilishi bilan bogʻliq ekanini ham alohida qayd etish lozim. Mutaxassislar maʼlumotlariga koʻra, XX asrning ikkinchi yarmida xristianlik, buddaviylik, islom va boshqa dinlar doirasida yuzlab sektalar paydo boʻlgan. Bu shunday jarayonlar kelajakda davom etishi mumkinligini taxmin qilish imkonini beradi. Yangi diniy harakatlar deganda odatda XX asrning 70 yillarida Yevropa va AQShda tarqalgan noanʼanaviy diniy guruhlar va oqimlar nazarda tutiladi. Liderlar anʼanaviy diniy qadriyatlarga qarshi tashviqot ishlarini olib borganlar. Diniy hayot maxsus ishlab chiqilgan tartib qoida va nizomlar orqali amalga oshirilgan. YaDHlarning baʼzilari dunyoning turli burchaklarida oʻz boʻlinmalariga ega boʻlgan, biznes bilan shugʻullanuvchi yirik xalqaro korporatsiyalarga aylandi. YaDHlar meditatsiya amaliyotini keng qoʻllaydilar, tashkiliy jihatdan piramida shaklida boshqariladi. YaDHlarning aksariyati noqonuniy faoliyat yurituvchi, kriminal tashkilotlardir. (Aum Sinrikyo (Tokio metrosi 10/5000 zah.), Quyosh ehromi (fransiya va Kanada) va b.). Diniy taʼlimotlarni buzib talqin qiluvchi harakatlarga: ·             protestantlarning “ikkilamchi” birlashmalari – Iogov shohidlari, Oxirgi kun avliyolari Iso Masih cherkovi (mormonlar), Masih serkovi (Boston harakati); ·             soxta xristian harakatlar – Mun birlashtirish cherkovi, Vissarion oxirgi Ahdi cherkovi, Oq birodarlar; ·             sayentalogik kultlar – Xristian ilmi, Ron Xabbard sayentologiya markazi, Kloneyd, Oq ekologlar harakati; ·             neo- va kvaziorientalistik maktablar va kultlar – “Tirik axloq”(Agni yoga), Krishnani anglash jamiyati, Transsendental meditatsiya, Aum-Sinrekyo, Saxadjayoga va b.); ·             Yangi majusiy tashkilot va kultlar – “Runvira” ukrain milliy e’tiqodi cherkovi, Rossiya jarangli kedrlari, Omsk “qadimgi diniy e’tiqodig a qaytish kulti” va boshqalar kiradi. Sekta soʻzi, eng umumiy maʼnoda, muayyan diniy, siyosiy yoki falsafiy qarashlarga ergashuvchilar guruhini anglatadi. Diniy sekta deganda maʼlum bir dindagi rasmiy aqidalarga zid ravishda ajralib chiqqan yoki mavjud dinlar va konfesiyalarga umuman aloqasi boʻlmagan holda din bayrogʻi ostida faoliyat koʻrsatadigan guruhlar tushuniladi. Bugungi kunda har ikkala yoʻnalishga mansub boʻlgan koʻplab sektalar faoliyat koʻrsatmoqda. Mutaxassislar ularning sonini taxminan 5000 atrofida, deb baholaydilar. 2. Oʻzbekistonda faoliyat koʻrsatuvchi diniy tashkilotlar. Tarixdan maʼlumki, har qanday davlatning barqarorligi undagi xalqlar, millat va elatlarning huquq va erkinliklari faqatgina qonuniy hujjatlarda belgilanishiga emas, balki ularning amalda qay darajada oʻz tasdigʻini topishiga ham bogʻliqdir. Shu nuqti nazardan qaraganda, mamlakatimizda fuqarolarning vijdon erkinligi bilan bogʻliq huquqlari nafaqat qonunan mustahkamlab qoʻyilganini, balki amaliyotda ham ushbu Qonundan kelib chiquvchi tamoyillarga qatʼiy rioya qilinayotganini hayotiy dalillar ham koʻrsatmoqda. Mamlakatimizda diniy tashkilotlar hech qanday tazyiqlarsiz, cheklashlarsiz, emin-erkin faoliyat koʻrsatishlari uchun barcha sharoitlar yaratilganini taʼkidlash lozim. SHu bilan birga, diniy tashkilotlarning soni oʻsganini ham qayd etish zarur. Xusususan, 1990 yilda respublikamizda 119 ta diniy tashkilot (89 ta islomiy va 30 ta noislomiy) mavjud boʻlgan boʻlsa, 1991 yilda 179 taga (146 islomiy va 33 noislomiy) etdi, 2007 yilning yanvariga kelib esa, ularning soni 2227 tani (2046 ta islomiy, 181 ta noislomiy) tashkil etdi. Ulardan eng yirigi Oʻzbekiston musulmonlari idorasi, Rus Pravoslav cherkovining Toshkent va Oʻrta Osiyo Eparxiyasi, Evangel xristian-baptistlar cherkovi, Rim-katolik cherkovi, Toʻliq Injil xristianlari cherkovi, O'zbekiston Bibliya jamiyati. Shuningdek, 1987 ta masjid, 163 ta xristian cherkovi, 8 ta yahudiy sinagogalari, 6 ta Bahoiylar jamoasi, 1 ta Krishnani anglash jamiyati, 1 ta Budda ibodatxonasida fuqarolar emin-serkin ibodat qilishlari uchun barcha sharoitlar yaratilgan. Mustaqillikkacha bor-yo'g'i ikkita islomiy diniy o'quv yurti (Toshkent islom instituti va «Mir Arab» madrasasi) bo'lgan bo'lsa, o'tgan yillar davomida ularning soni 11 taga etdi. Boshqacha aytganda, Imom al-Buxoriy nomidagi Toshkent islom instituti, Buxorodagi «Mir Arab», Toshkentdagi «Ko'kaldosh», Qoraqalpog'istondagi «Beruniy», Namangandagi «Mulla Qirg'iz», Xorazmdagi «Faxriddin ar-Roziy», Andijondagi «Sayyid Muhyiddin Maxdum», Qashqadaryodagi «Xoja Buxoriy», Toshkentdagi «Xadichai Kubro» va Buxorodagi «Jo'ybori Kalon» xotin-qizlar o'rta maxsus islom bilim yurtlari va Imom al-Buxoriy nomidagi hadis ilmi markazidan iborat yaxlit diniy ta'lim tizimi yaratildi. 2000–2001 o'quv yilidan boshlab diniy ta'lim muassasalarida Oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi Kasb-hunar ta'lim markazining Davlat ta'lim standartlari bo'limi bilan hamkorlikda ishlab chiqilgan ta'lim standartlari va o'quv rejasi asosida o'qitish joriy qilindi. Sodda qilib aytganda, o'quv yurtlarida diniy va dunyoviy ta'limning uzviyligi ta'minlandi. 2000 yildan boshlab Toshkent islom instituti va o'rta maxsus islom bilim yurtlari bitiruvchilarini O'zbekiston musulmonlari idorasi yo'llanmasi bilan rejali ravishda respublikada faoliyat ko'rsatayotgan masjidlarga ishga taqsimlash va 2001 yil yanvar oyidan boshlab, ilk marta diniy bilim yurtlari talabalariga stipendiya berish joriy qilindi. Yuqoridagi kabi o'zgarishlarni boshqa konfessiyalar misolida ham ko'rish mumkin. Xususan, 1998 yildan Toshkent Pravoslav hamda Samarqand Protestant seminariyalari faoliyat ko'rsata boshladi, Rus pravoslav cherkovi Toshkent va O'rta Osiyo eparxiyasining 125 yilligi va Evangel-Lyuteran jamoasining 100 yilligi nishonlandi. 3. Bag'rikenglik shakllanishida fuqarolik jamiyatining darajasi va qadriyati. O'zbekistonda huquqiy demokratik davlat va fuqarolik jamiyatini barpo etishda millatlararo munosabatlarning takomillashuvi muhim vazifalardan hisoblanadi. Chunki, bugungi kunda O'zbekistonda 130 dan ortiq millat vakillari istiqomat qilmoqda. Ular o'rtasidagi munosabatlarning rivojlanishi, mamlakatda tinchlik, barqarorlik jamiyat taraqqiyotini ta'minlaydi. Tolerantlik, bag'rikenglik munosabati barcha ijtimoiy guruhlar va shaxslar orasida amalga oshirilgan taqdirdagina dunyoviy davlat va jamiyat barpo etilishi mumkin. Shu sababli inson huquq va erkinliklari, o'rligini (o'zligini) anglashi va namoyon qilishini ta'minlash dunyoviy demokratik davlat qurishning asosiy shartlaridan biri hisoblanadi. Shunday ekan, dunyoviy davlatni o'z ideali tarkibiga asos qilib, qabul qilmaydigan ijtimoiy guruhlar, siyosiy partiyalar davlat hokimiyatiga erishish uchun bo'ladigan demokratik, ko'ppartiyaviy raqobatda qatnashish huquqiga ega bo'lmasligi kerak. Aks holda, insonparvarlik tamoyili buzilishi uchun "qonuniy" yo'l saqlanib qolgan bo'ladi. Bunday vaziyatning yorqin misoli sifatida Jazoirda yuzaga kelgan fojiali voqelikni ko'rsatish mumkin. Demokratik huquqiy davlat qurish borasida respublikamizda keng miqyosli ishlar amalga oshirilib, bu yo'nalishda katta yutuqlarga erishildi. Xalqaro andozalarga javob beradigan va milliy o'zligimizni aks ettiradigan konstitutsiya qabul qilindi. O'zbekiston inson huquqlarini ta'minlashga qaratilgan, jahon miqyosida e'tirof etilgan ko'plab xalqaro deklaratsiya, konvensiya va hujjatlarga qo'shildi va shundan kelib chiqadigan siyosiy va huquqiy qoidalar respublikamizning siyosiy taraqqiyotida va huquqiy me'yoriy tizimni rivojlantirish jarayonida inobatga olinmoqda. Lekin bu borada hali muayyan muammolar ham mavjud. Chunki, qisqa vaqt mobaynida bunday har tomonlama va chuqur o'zgarishlarni amalga oshirish juda qiyin. Ayni paytda, inson huquqlari va erkinliklari, demokratiyaning qamrov doirasi kengayib, rivojlanib borayotganini va har bir mamlakatda o'ziga xos tarzda namoyon bo'layotganini ta'kidlash zarur. Demokratik huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatini qurish — O‘zbekiston taraqqiyotining ustuvor yo‘nalishi sifatida amalga oshirilmoqda. Millatlar haqidagi nazariyalarda din, u bilan bog‘liq dunyoqarash elementlari: diniy e’tiqod, diniy aqidaparastlik, diniy fanatizm, diniy tolerantlik va diniy chidamsizlik (neterpimost) xususiyatlarining millatlar shakllanishi va taraqqiyoti hamda iqtisodiy, siyosiy va ma’naviy rivojidagi o‘rni haqida fundamental ta’limotlar mavjud. O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng dunyoda rivojlangan amlakatlar qatoriga qo‘shilish hamda fuqarolik jamiyati hamda dunyoviy, demokratik adolatli huquqiy davlatni shakllantirish maqsadini o‘z oldiga qo‘ydi. SHundan kelib chiqib, hozirgi zamon sivilizatsiyasiga xos siyosiy faoliyat va uyushuvning o‘zimizga mos tizimlari, yangi siyosiy institutlar va texnologiyalar, jamiyat siyosiy hayotida qatnashishning asosiy shakllari (ikki palatali parlament, demokratik saylovlar, referendumlar, umumxalq muhokamalari) yaratildi. Bu borada jahonda ishlab chiqilgan, rivojlangan demokratik davlatlarga xos bo‘lgan ko‘ppartiyaviylik tizimi, nodavlat tashkilotlarning faolligi va jamiyat hayotida har tomonlama qatnashishi mamlakatimizning o‘ziga xos vaziyatiga mos ravishda ro‘yobga chiqmoqda. Yaqin o‘tmishda xususiy mulk taqiqlangan va oqibatda iqtisodiy faoliyat erkinligi yo‘q qilingan edi. Inson faoliyati va mohiyati yaxlitligi nuqtai nazaridan iqtisodiy erksizlik boshqa sohalardagi erkinliklarning ham shakllanishiga to‘siq bo‘ldi. Shuning uchun ham, yaqin o‘tmishda e’lon qilingan erkinliklar ko‘p jihatdan ro‘yobga chiqmay deklaratsiya shaklida qolib ketdi. Shu sababli respublikalar mustaqillikka intildi va oqibatda istiqlolga erishdi. Davlatimiz mustaqilligi millatimizning eng yuksak ne’mati va milliy erkinligimizning asosidir. O‘zbekistonda fuqarolik jamiyatini qurishda o‘tish davri qiyinchiliklarini mumkin qadar kamaytirish, turli ijtimoiy illatlar, adolatsizliklarning oldini olish yo‘li bilan amalga oshirilmoqda. O‘zbekiston boshqa davlatlar kabi fuqarolik jamiyati qurishda insoniyat avval bosib o‘tmagan, yangi yo‘ldan bormoqda.