Elektron hujjat almashinuv tizimi va raqamli imzo. T U R A N I N T E R N A T I O N A L U N I V E R S I T Y D A V L A T T I L I D A I S H Y U R I T I S H Elektron hujjat aylanishalar tizimi haqida tushuncha. Elektron hujjat aylanishalar tizimlarining asosiy hususiyatlari. Elektron hujjat aylanishalar tizimlarida ma’lumotlarni himoyalash. Elektron raqamli imzo haqida tushuncha. Elektron hujjat aylanishalar tizimi haqida tushuncha. Elektron hujjat aylanishalar tizimining asosi sifatida hujjat xizmat qiladi. Hujjat – bu aniq bir ko’rinishda tartibga solingan ma’lumotdir. O’z navbatida sistema bir biri bilan o’zaro aloqda bo’lgan elementlar majmuasi bo’lib, alohida funksiyalarning bajarilishi uchun mo’ljallangan va u o’zining tashkil etuvchi elementlari xossalaridan kelib chiqqan holda qandaydir xossalarga ega bo’ladi. Elektron hujjat aylanishlar tizimida huddi shunday elementlar bo’lib hujjatlar xizmat qiladi. Haqiqatdan ham hayotimizni hujjatlarsiz tasavvur etish juda qiyin: fuqaro pasportisiz bo’la olmaydi, haydovchi guvohnomasiz mashina boshqara olmaydi, turist vizasiz mamlakatda yura olmaydi, talaba zachyotkasiz imtihon topshira olmaydi va hokazo. Hujjatlar iqtisodiyotning barcha sohalarida mavjud va ularsiz biror bir faoliyatni amalga oshirish mumkin emas. Masalan, savdo, boshqaruv, bank ishi, ishlab chiqarish, fan, texnika, moliya, soliq sohalari va boshqalar. Biror bir firma, biror bir korporatsiya hujjatlarsiz va hujjatlar aylanish tizimisiz ishlay olmaydi. Hujjat aylanish tizimi har qanday tashkilot va iqtisodiyot sohasining ajralmas qismi bo’lib hisoblanadi. Informatsion texnologiyalarning paydo bo’lishi va rivojlanishi bilan hujjatlar aylanish tizimining rivojlanishi uchun juda keng imkoniyatlar paydo bo’ldi. Ayniqsa internet paydo bo’lishi va rivojlanishi bilan elektron pochtaning keng miqyosda qo’llanilishi hujjatlarni uzatish va qabul qilishda masofa muammosini deyarli yo’qqa chiqaradi. Ma’lumotlar ham elektron pochta orqali jo’natilganda oluvchiga bir necha minutlar ichida yetib boradi. Ammo bu muammolarni hal qilish boshqa juda muhim muammoni keltirib chiqaradi – bu elektron hujjat jo’natilayotgan ma’lumotlarni himoya qilish bilan bog’liqdir. Chunki ma’lumotlar va hujjatlar elektron usulda uzatilganda uni boshqalar ham olishi va o’z g’arazli maqsadlarida foydalanishlari mumkin. Elektron hujjatga, ularning haqiqiyligini tasdiqlash uchun oddiy qog’oz hujjatlardan farqli o’laroq, pechat va imzo qo’yish mumkin emas. Shuning uchun bu vazifani elektron hujjatlarda elektron raqamli imzo bajaradi. Uning nima ekanligini ham keyingi bo’limlarda ko’rib chiqamiz. Elektron hujjat aylanishalar tizimlarining asosiy hususiyatlari Ilm-fanda, texnikada, ishlab chiqarishda va biznesda informatsion oqimlarning juda tezlik bilan ko’payib ketishi informatsion texnologiyalar tomonidan ham kerakli chora-tadbirlar ko’rishni talab qiladi. Jamiyat uchun juda ko’p miqdorda qog’ozning ishlatilishi juda ham qimmatga tushadi, undan tashqari bu qog’ozlarni saqlash, ulardan kerakli ma’lumotlarni qidirish yoki o’zlashtirish murakkab masaladir. Shuning uchun ham hujjatlarni elektron ko’rinishda yozish, saqlash hamda kerak bo’lganda o’zgartirish qulay, arzon va mobil desa ham bo’ladi. Qog’ozsiz texnologiya konsepsiyasi bir necha o’n yillardan buyon mavjud bo’lib, hozirgacha u to’la hayotga tadbiq etilmagan. Buning asosiy sabablari quyidagilardir: ma’lumotlarni elektron ko’rinishda qabul qilish va undan foydalanish o’ziga xos ko’nikishni talab qiladi; qog’ozsiz texnologiyalar asosli va qimmat bo’lgan texnik vositalarni talab qiladi; ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlay oladigan dasturiy va texnik vositalar; asosli huquqiy ta’minot; elektron raqamli imzo va boshqa rekvizitlar. Har qanday tashkilot uchun hujjatlarning 3 asosiy oqimini ko’rsatish mumkin: kirish hujjatlari, ichki hujjatlar, chiqish hujjatlari. Korxona ish yuritish funksiyalari kirish ma’lumotlarini qabul qilish va qayta ishlashdan, ularni korxona ichida jo’natishdan, chiqish hujjatlarini jo’natishdan, hujjatlarni hisobga olishdan, qayd qilishdan, ijroni nazorat qilishdan, hujjatlarni saqlashdan va boshqarishdan iborat. Elektron hujjatlar aylanishini boshqarish tizimi yuqoridagi ishlarni avtomatlashtirish uchun mo’ljallangan. Elektron hujjat aylanishalar tizimlarida ma’lumotlarni himoyalash Elektron pochta orqali ma’lumot uzatilayotganda turli xil hujumlar, ruxsatsiz o’qish, pochta bombalari, viruslar va SPAMlar yuzaga kelishi mumkin. Bularni oldini olish uchun shifrlash, ochiq kalitli kriptografiya, PGP, RSA, SHA algoritmlaridan foydalaniladi. Elektron raqamli imzo haqida tushuncha Elektron raqamli imzo hujjatning haqiqiyligini va o’zgartirilmaganligini tasdiqlaydi. U xesh-funksiyalar va kriptografik algoritmlar asosida ishlaydi. Elektron raqamli imzo qog’ozdagi imzodan farqli ravishda hujjat bilan uzviy bog’liq bo’ladi va uni qalbakilashtirish mumkin emas. Kalitlar tizimini boshqarish Elektron hujjat aylanish tizimida tizim administratsiyasi muhim rol o’ynaydi. Kalitlarni yangilash, almashtirish, yo’qotilgan holatlarda chora ko’rish administratsiya zimmasiga yuklatiladi. Foydalanilgan adabiyotlar